TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM SAU 1945 (CHUYÊN LUẬN)

Chủ nhật - 24/09/2017 11:20
          LỜI GIỚI THIỆU
          Đề tài lịch sử luôn có sức hấp dẫn các cây bút tiểu thuyết. Ngay từ giai đoạn khởi đầu nền văn học hiện đại nước nhà, kí sự lịch sử, tiểu thuyết lịch sử đã trở thành một trong những cầu nối giữa văn xuôi trung đại và tiểu thuyết hiện đại. Trong suốt thế kỉ XX, qua bao thăng trầm thời cuộc và những biến đổi của văn chương, tiểu thuyết lịch sử vẫn phát triển mạnh mẽ như một dòng riêng trong toàn cảnh nền văn học, khẳng định ý nghĩa xã hội và văn chương của thể tài giàu tiềm năng nghệ thuật này. Từ 1986 đến nay, cùng với những đổi mới quan trọng của văn học, tiểu thuyết lịch sử một lần nữa tiếp tục thể hiện những cách tân đáng kể, góp phần vào thành tựu chung của tiểu thuyết đương đại.
          Công việc nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử đã ngày càng thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu phê bình. Càng ngày người ta càng nhận ra rằng trong sự phát triển của nó chứa đựng những vấn đề phức tạp mà thú vị cần được làm sáng tỏ: mối quan hệ giữa lịch sử và hiện tại, tính chân thực nghiêm ngặt của tư liệu và chân trời rộng rãi của hư cấu tiểu thuyết… cũng như những vấn đề thi pháp thể loại, nét riêng biệt đặc trưng của thể tài, những biến đổi của tư duy nghệ thuật tự sự lịch sử…
          Chuyên luận Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1945 của TS Nguyễn Thị Tuyết Minh là một cố gắng đáp ứng những yêu cầu nói trên. Dõi theo quá trình phát triển của tiểu thuyết lịch sử trong một giai đoạn trên nửa thế kỉ, chuyên luận đã chú ý đến những đặc trưng thẩm mĩ của thể tài đặc thù này, vừa nhận dạng những đặc điểm, thành tựu cũng như đi sâu phân tích những quy luật phát triển của nó.
          Việc khảo sát một khối lượng tư liệu lớn về tiểu thuyết lịch sử từ sau 1945 cùng những công trình, bài viết quanh chủ đề này thể hiện cách làm việc công phu của tác giả. Toàn cảnh nghệ thuật tự sự lịch sử trên nửa thế kỉ qua được sống lại như một thực thể sống với biết bao đổi thay khi lặng thầm, khi mạnh mẽ. Nhưng điều quan trọng hơn, và cũng là điều đóng góp đáng kể của cuốn sách là từ khối lượng lớn các tiểu thuyết lịch sử gia nhập vào đời sống văn học hơn nửa thế kỉ qua, tác giả đã rọi vào đấy một cái nhìn khoa học để có thể nhận dạng, luận giải và phân tích quá trình vận động của tiểu thuyết lịch sử cùng những biến đổi trong tư duy nghệ thuật của tự sự lịch sử, cả ở tầm vĩ mô như cảm thức lịch sử, các khuynh hướng tái tạo lịch sử, thế giới nhân vật cũng như các yếu tố nghệ thuật, trong đó vừa in dấu những đặc trưng riêng, vừa phản ánh bước đi của tiểu thuyết nói chung. Văn xuôi nghệ thuật về lịch sử, trong bước khởi đầu, còn in đậm dấu vết của chức năng giáo huấn, phục hiện lịch sử trên tinh thần truyền giảng kiến thức lịch sử và bồi dưỡng tinh thần dân tộc. Điều này làm nên sức sống của tiểu thuyết lịch sử từ những năm đầu thế kỉ XX và tiếp tục là động lực cho dòng chảy mạnh mẽ của nó sau 1945 trong một phẩm chất mới: tinh thần sử thi của công cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, gắn liền với yêu cầu giáo dục lòng tự hào dân tộc và khát vọng giải phóng đất nước. Lịch sử được phục hiện qua tiểu thuyết trong một cái nhìn ngưỡng vọng và cảm hứng ngợi ca. Chất liệu lịch sử và tính trung thực lịch sử được đặt lên hàng đầu, buộc ngòi bút nhà tiểu thuyết phải tôn trọng nó, còn những hư cấu rộng rãi nhất phải lùi về phía sau. Hay như cách định danh của tác giả, đó là mô hình lịch sử hóa tiểu thuyết. Từ sau 1986, cùng với sự đổi mới của toàn bộ nền văn học nước nhà, tiểu thuyết lịch sử xuất hiện trong một dáng vẻ mới: lịch sử được sống lại theo một cách khác, thông qua sự hư cấu và mang đậm dấu ấn sáng tạo và cái nhìn cá thể của nhà văn. Với tư duy và khát vọng sáng tạo mới, lịch sử được nhìn nhận không phải như một hiện thực tất yếu, duy nhất mà còn là cái khả thể, cái hoài nghi; nhà văn xuất hiện với một tư cách sáng tạo kép: anh ta không chỉ phục hiện lịch sử mà còn sáng tạo lịch sử, không chỉ là người ca tụng lịch sử mà còn đối thoại với lịch sử. Quá trình này diễn ra một cách tự nhiên và đầy hào hứng để người ta có thể nhận ra bóng dáng tân kì của tự sự lịch sử đương đại với các truyện ngắn “giả lịch sử” của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, Gió lửa của Nam Dao, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo… Lịch sử như xích lại gần hơn với đương đại, trở nên sinh động hơn: nó không còn là một hiện thực như đã hoàn kết mà dường như đang vận động, tiếp nối và song hành cùng con người thời đại, trong nó thao thức những suy nghĩ và nỗi niềm của thời thế. Từ những đổi thay cơ bản ấy trong tư duy nghệ thuật, tiểu thuyết lịch sử gần đây đã mang một cốt cách khác để rồi biết bao yếu tố nghệ thuật cấu thành nó cũng thay đổi theo, từ thủ pháp xây dựng nhân vật đến vai trò người kể chuyện, các kiểu cấu trúc nghệ thuật tiểu thuyết, giọng điệu và ngôn ngữ. Như chuyên luận đã khái quát, đó là mô hình tiểu thuyết hóa lịch sử, hay nói cách khác, lịch sử được hình dung, được hư cấu, được sáng tạo để trở thành một tiểu thuyết mở ra những đối thoại không cùng về nhân thế và số phận con người, của hôm qua và hôm nay.
          Chắc chắn còn có những cách nhìn khác, cách phân tích khác về tiểu thuyết lịch sử. Nhưng ở chuyên luận này, tác giả đã thành công trong việc đưa ra được một cách “tổng kết” có tính hệ thống, một cách lí giải thuyết phục về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trên nửa thế kỉ qua. Qua những phân tích về mảng thể tài đặc thù và giàu truyền thống này, người đọc như được truyền thêm niềm tin vào nội lực phát triển của tiểu thuyết lịch sử nước nhà trong việc bắt kịp, song hành cùng hiện tại. Và trong một ý nghĩa nào đấy, phải chăng những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử thành công nhất còn đóng vai trò thể nghiệm và kích thích sáng tạo đối với tiểu thuyết hiện đại nói chung.
          Đó là những đóng góp đáng ghi nhận của chuyên luận Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1945 đang ở trên tay bạn đọc…
                                                                                                    Hà Nội, tháng 10 năm 2011
                                                                                                        PGS.TS. Vũ Tuấn Anh
 

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây